Спорт

Н. Жаргалбаяр: “Аварга болохын ерөөл бодож, аварга ахынхаа зүүн мөрнөөс нь адис авсан даа”

Бөх сонины 2018 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын харьяат Монгол улсын заан Нэгдэлийн Жаргалбаяртай ярилцсан ярилцлагаас хүргэж байна.

Бөх: 2018 он гараад удаагүй байна. Таны хувьд 2017 он ямархуу он цаг болж өнгөрөв?

Н.Ж: Улирч буй 2017 оны миний хувьд маш үр өгөөжтэй жил байлаа. Яагаад гэвэл 2017 оноо улсын харцага цолтой угтаж, бусад бөхчүүдийнхээ адил бэлтгэл сургуулиа сайн хийж, цолоо ахиулна гэсэн зорилготой улсын наадамдаа зодоглосон. Тэр зорилгодоо хүрч, Монгол улсын заан хэмээх эрхэм сайхан цол авлаа. Энэ бол миний хувьд 2017 оны хамгийн том амжилт ялалт минь байсан. Тэр урам зоригоороо бэлтгэл сургуулиа сайн хийж, барилдаанууддаа барилдаж, 2018 оноо эрч хүч, урам зориг дүүрэн угтлаа. Шинэ он гарсаар бэлтгэл ч сайхан жигдэрсэн. Бусад бөхчүүд маань ч гэсэн миний адил амжилтаа ахиулахын төлөө зорьж яваа байх гэж бодож байна.

Бөх: Анх бөхийн зам руу хэрхэн орсон тухайгаа эргээд нэг дурсвал сонин байх болов уу?

-Би 2010 оноос хойш бөхийн жигдэрсэн байнгын бэлтгэл сургуулилтанд хамрагдаж эхэлсэн. Манай Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд жүдо бөхийн ОУХМ Баатарсүрэн гэж багш бий. Тэр багш маань намайг “Чи улсын начин цолтой бөх хүний хүүхэд. Барилдвал яасан юм бэ” гэдэг санал тавьсан. Тэр үед манай сумын бөхчүүд Мандал сумынхаа Хараа амралтанд наадмын бэлтгэлд гарсан байсан үе. Тэр бэлтгэл дээр Баатарсүрэн багш маань намайг дагуулж очоод, анх удаа бөхчүүд яаж бэлтгэл хийдэг, гал болж гарна гэж юу байдаг, улмаар бөхийн амьдралын зах зухаас мэдэрч эхэлсэн дээ. Тэгээд “ерөөсөө хот орж бэлтгэл хийе, бөх болъё” гээд зорьж ирж байсан л даа. Тэр үед Алдар спорт хороон дээр хөдөөнөөс 40 гаруй залуус бэлтгэл хийнэ гээд зориод ирчихсэн бужигнаж байсан цаг. Намайг анх хүлээн авч, гардаж бөхийн бэлтгэл заасан багш маань Монгол улсын харцага Т.Өсөх-Ирээдүй ах. Тэр цагаас харцага багшийнхаа удирдлага дор бэлтгэл хийж эхэлсэн тэр жилээ Сэлэнгэ аймгийнхаа Орхонтуул суманд үзүүрлэж, сумын начин цол авсан. Тэр цагаас хойш бараг жил дараалан цолоо ахиулаад явж байгаа. 2011 ондоо Ерөө сумын 90 жилийн ойд түрүүлж, сумын заан болоод, дараа жил нь Сэлэнгэ аймгийнхаа баяр наадамд талийгаач Амаржаргал начингаар тав давж, аймгийн начин болсон. 2013, 2014 ондоо аймгийнхаа наадамд дараалж түрүүлсэн. Тэгээд 2015 онд анх удаа улсын наадамд барилдаад, одоогийн улсын начин Д.Анарыг а.а байхад нь гурвын даваанд нугараад унаж байсан. Тэгээд 2016 онд Монгол улсын харцага, 2017 онд Монгол улсын заан болоод барилдаад явж байна даа.

Бөх: Анх бөх рүү орж ирэхдээ л нэлээд нуруулаг өндөр хүү гэж дуулдсан. Энэ сайхан өндөр нуруу нагац талаасаа удамшсан гэв үү?

Н.Ж: Манай ээжийн талынхан ер нь их өндөр, нуруулаг хүмүүс байдаг юм. Ээжийн минь аав, миний өвөө сумандаа өндөр Мижид гэж нэршсэн, их ажилсаг, хөдөлмөрч хүн байлаа. Тэр удмаа дагаж, гайгүй нуруулаг болсон байх.

Бөх: Тэгээд бас бөх аавын хүү. Бөх сонирхох, дурлах нь арай л өөр байв уу?

Н.Ж: Хүүхэд байхад зурагтаар л улсын наадам үзнэ ш дээ. Тэр үед 6 залуу заан ид байлаа. Тэднийг л харж, тэдэн шиг бөх болохыг хүсч өссөн дөө. 

Бөх: Жил дараалан цолоо ахиулна гэдэг бас тэр болгон бөхчүүдийн гаргаад байдаг амжилт биш л дээ?

Н.Ж: Анх улсад барилдсан жилээ гурав дээр тунаад уначихсан байсан. Тэгэхэд улсын наадмын дэвжээ үнэхээр хатуу юм байна гэдгийг мэдэрсэн л дээ. Дараа жил нь мэдээж улсын цолтны эгнээнд багтчих юмсан гэсэн зорилготой, бэлтгэл сургуулиа чамбай хийж байсан. Намар, өвөл, хавартаа заалны барилдаанд ганц хоёр түрүүлчихсэн, хэд шөвгөрчихсөн, өөртөө ч багагүй итгэл орж байсан. Наадмаар өөрийнхөө багш Т.Өсөх-Ирээдүй харцагаараа тав даваад улсын начин цолтны эгнээнд багтсан. Зургаагийн даваанд одоо улсын начин Хөхчирэнгэртэй тунаж барилдаад давсан. Харцага цолны даваа бол үнэхээр хүч шавхсан, эргээд бодоход дурсамжтай сайхан барилдаан болсон шүү.

Бөх: Ер нь улсын цолны боёгоор алхах тэр мөч хачин гоё байв уу?

Н.Ж: Мэдээж улсын цолны босго алхах тэр мөч бол хамгийн торгон, хамгийн сайхан юм билээ. Харцага цолоо гардах гээд индэр рүү гараад зарлиг уншуулж байх тэр мөчийг юутай ч зүйрлэшгүй сайхан байсан. Өөрөө баярлахаас илүү бусдыг баярлуулах, нутаг орон, уул усаа давхар баярлуулна гэдэг бас шүү. Дөнгөж эхний цолоо аваад тэгж баярлаж байхад, төрийн наадамд түрүүлсэн бөх тэрнээс илүү огшиж, баярладаг болов уу гэж боддог юм.

Бөх: Энэ жилийн хувьд улсын наадамд анх удаа ам авч барилдлаа. Бөхийн өргөөний жирийн нэг барилдаанд ам авахаас өөр санагдах юм уу?

-Тэгсэн. Гурав дээр ам аваад, дөрөвт оноолт, тавд тунаад, зургаад ам авсан. Ер нь энэ жилийн наадмаар маш их таашгүй барилдааны дүр төрх өрнөсөн шүү дээ. Тийм ээ? Яагаад гэхээр дээшээ барилдана гэж харсан том цолтой бөхчүүд маань олноор дөрөв, тавын даваанд өвдөг шороодсон. Тэгснээрээ харцага цолтой надад бас ам авах боломж гарч ирсэн. Мэдээж зааланд ам авахаас хариуцлагатай байлгүй яахав. Гэхдээ тавын даваанд нэг оны харцага Гантулгатай тунаж даваад, зургаагийн даваанд шинээр начин болсон Тамирыг амалж давсан. Тэгээд долоогийн даваанд нутгийнхаа сайхан аварга ахын хишгийг хүртэж, заан цолд хүрсэн дээ.

Бөх: Ер нь заан цол таны хувьд ямар сэтгэгдэл төрүүлж байгаа вэ. Бөхчүүд дийлэнх нь их гоё цол гэх юм билээ?

Н.Ж: Манай бөхчүүд “цол цолны дундаас заан цол их гоё цол” гэж ярьдаг. Хуурай газрын хамгийн том амьтан болохоор тэгж бэлгэддэг байх. Мэдээж өөрт дахиад зорилго байгаа. Тэр зорилгодоо хүрэхийн төлөө бэлтгэл сургуулиа сайн хийгээд явж байна даа.

Бөх: Бөх рүү орж ирэх тэр үед заан цол мөрөөдөлд тань байсан болов уу?

-Тэгэлгүй яахав. Аймгийн цолтой байхад хамгийн эхэнд зорьсон зорилгодоо хүрэх юмсан гэж зүтгэнэ. Аливаа юманд ам гарч болдоггүй гэдэг. Дотроо хүсээд, зориод, эхний ээлжинд улсын цолтны эгнээнд багтах юмсан гэж юуны түрүүнд боддог, хичээдэг байх гэж боддог. Би ч гэсэн тэрний л нэгэн адил улсын цолтон болох гэж хүсч мөрөөдөж, хөдөлмөрлөсөн.

Бөх: Аавынхаа хүрч чадаагүй цолд хүрнэ гэдэг бас сайхан биз. Нэг ёсондоо хүслийнх нь дутууг гүйцээлээ гэсэн үг биз дээ?

-Тэгэлгүй яахав. Манай аав улсын начин цолтой. Хүүгээ өөрийнхөө авч чадаагүй цолыг аваасай, том цолд хүрээсэй гэж хүсч мөрөөдөж байсан байх. Ямартай ч ааваасаа том цолд хүрээд барилдаж байгаадаа баяртай байгаа…

Бөх: Эрхэмбаяр аваргыг давчихаад аваргын мөрнөөс адис авсан. Тэр бас дотроо нэгийг бодож, хоёрыг тунгаасан учир утгатай үйлдэл байсан болов уу?

-Өмнө нь бөхийн холбооны 25 жилийн ойн барилдаанд Оюунболд арслан түрүүлчихээд Эрхэмээ аваргын мөрнөөс адис авсан. Дараа нь Санжаадамба аварга бас Эрхэмээ аваргыг давчихаад зүүн мөрнөөс нь адис авсан. Цаашлаад наадамдаа түрүүлсэн. Нөгөө талаар Эрхэмбаяр аварга бол нутгийн минь бахархал болсон сайхан аварга. Тэднийг аваргын мөрнөөс адис аваад цаашдаа төрийнхөө наадамд түрүүлж, аварга, арслан болсныг нь бэлгэшээж бодсон. Мөн нутгийн тэр сайхан аваргын буян хишгийг төрийн наадмын тэр өндөр даваанд хүртэнэ гэдэг хэр баргийн аавын хүүд олдоод байхгүй хувь заяа. Тиймээс аварга ахынхаа мөрнөөс адис авч аварга болохын ерөөл дотроо бодож зүүн мөрнөөс нь адис авсан даа.

Бөх: Аварга долоогийн даваанд авах гэж байгааг хэзээ нь мэдсэн бэ?

-Би талбай дотор сүүдрэвч дотор сууж байсан. Эрхэмбаяр аварга Жаргалбаяр харцагыг амаллаа гээд зарласан. Тэгж л мэдсэн. Хүмүүс бас янз бүрээр ярьж л байсан. Гэхдээ нутгийнхаа сайн барилдах залуусыг дэмжиж, бөхийн залгамж халаагаа бэлддэг Монгол бөхийн бичигдээгүй хууль байдаг шүү дээ. Тэр жишгээр нутгийн сайхан аварга ах маань намайг авч долоогийн даваанд заан цолны босго алхуулж өгсөн нь надад цаашдаа улам сайн барилдах, хичээх маш их хариуцлага оногдуулсан гэж бодож байгаа.

Бөх: Өөрийгөө сайн барилдах нь гэсэн зөн совин, итгэл хэр төрж байв?

-Ер нь цагаан сараас хойших барилдаануудад гайгүй дээгүүр барилдсан. Тийм болохоор өөртөө бол нэлээд итгэлтэй байсан. Ерөнхийдөө би ийм хэмжээнд барилдаж байгаа юм чинь цаашлаад цолоо ахиулаад, шөвгөрчихье гэсэн зорилготой барилдсан. Зорьсондоо ч хүрсэн. Тэрнээс биш өөрийгөө хурцлаад ч юм уу, би түрүүлнэ, тэгнэ, ингэнэ гэж бодоогүй ээ. Даваа давааныхаа өрсөлдөгч нарыг л бодож барилдсан даа.

Бөх: Заан цолны хариуцлага хэрхэн мэдрэгдэж байна вэ?

-Мэдээж цол цолны хувьд тодорхой хэмжээгээр үе шаттай хариуцлага байгаа байх. Гэхдээ улсын цолтон гэдэг бол авсан цолоо хамгаалж барилдахаас гадна тэр цолондоо эзэн болж, улсын цолтой бөх ямар байх ёстойг харуулж, хаа ч явсан бөхийнхөө нэр хүндийг сайхан өргөж явах ёстой. Нэг үхрийн эвэр доргивол мянган үхрийн эвэр доргино гэж айхтар үг бий. Тэгэхээр бүгдээрээ л бөхийнхөө нэр хүндийг өргөж, зөв сайхан явах хэрэгтэй гэж боддог ш дээ.

Бөх: Энэ жилийн наадмын даваануудаа эргээд харахад хамгийн хүнд хэцүү даваа нь аль байсан бэ?

-Ер нь даваа болгон хүнд шүү. Яагаад гэхээр манай Монгол үндэсний их баяр наадам жилд ганцхан удаа болж, ганцхан удаа л цол олгодог онцлогтой. Тиймээс манай бөхчүүд бүтэн жилийн хөдөлмөрөө хоёрхон өдөрт гаргах маш хариуцлагатай үе учраас бүгд бэлтгэл сургуулиа сайн базаасан, бэлдсэн байдаг. Өрсөлдөгч бүхэн чанга, хатуу байдаг. Тэнд хэн илүү бэлтгэл хийсэн, хэн илүү хөдөлмөрлөсөн нь давж байгаа гэж боддог.

Бөх: Залуу зааны хувьд дараагийн зорилго, хүсэл мөрөөдөл гэвэл юу байна?

-Ямар ч спортоор хичээллэсэн бай, тухайн төрлийнхөө оргилд хүрнэ гэдэг тухайн тамирчин хүний хамгийн дээд хүсэл мөрөөдөл, хичээл зүтгэлийн үр шим байдаг байх. Тэртусмаа монгол бөхөөр хичээллэснийх ард түмнээ баярлуулж, төрийн наадамд түрүүлнэ гэдэг хүн болгонд олдоод байдаггүй хувь заяа шүү дээ. Тиймээс залуу хүний хувьд төрийнхөө наадамд түрүүлж, олон түмнээ баярлуулахын төлөө зүтгэж, хичээж явна даа.

Бөх: Ер нь наадмын өмнө маш их таавар яригддаг. Тэр энэ жил цолоо ахиулах байх, тэр түрүүлэх байх гээд л. Тэр нь нэг ёсондоо та нарт маш их итгэл хүлээлгэж, хариуцлага нэмж, шахдаг болов уу гэж боддог юм?

-Бөх сонирхогч болон нутгийн ард түмэн, гэр бүлийнхэн гээд бидний ард сэтгэл зүрхээрээ дэмжиж, тусалж явдаг маш олон хүн байдаг. Тэр хүмүүсийнхээ итгэл сэтгэлийг дааж, амжилт гаргах, цолоо ахиулж барилдах нь л хамгийн чухал гэж боддог. Манай үндэсний бөхийнхөн олон түмний нүдэн дээр ил байдаг. Ялангуяа сүүлийн үед сошиал орчин их газар авсан байна. Тэр олон дэмжигч хүмүүсийн итгэлийг дааж зөв явахыг хүсдэг.

Бөх: Сошиал гэснээс цахим орчинд нэлээд идэвхтэй юу?

-Аа, яахав. Фэйсбүүкээс хэрэгтэй мэдээ, мэдээллээ авна. Хэрэггүйг нь аль болох үзэхгүй байхыг л боддог.

Бөх: Байнга олны анхаарал дунд байх хэцүү юу. Жишээ нь та нарын фэйсбүүкэд бичсэн комент гэхэд дороо л олны анхаарал татаж, тархдаг?

-Тэр тийм шүү. Ерөнхийдөө сошиал орчинд зөв боловсон хандахгүй бол болохгүй юм шиг байна лээ. Байнга олон хүний нүдэнд ил байдаг болохоор зөвөөр ойлгох ч хүн байна, буруу ойлгох ч хүн байна. Аливаа юм чинь хоёр талтай болохоор…

Бөх: Өндөр жин, хэдтэй байгаа вэ?

-Өндөр 192 см, жин 120 орчим л байна.

Бөх: Жин нэг их хурдан нэмэгдээд байдаггүй бололтой?

-Байнгын бэлтгэл сургуультай байдаг болохоор жилдээ 3-4 кг нэмдэг шүү. Анх би бэлтгэл хийж эхэлж байх үедээ 74 кг жинтэй байлаа. Тэрнээс хойш жил жилд л 3-4, 4-5 кг-аар нэмэгдээд явж байгаа нь энэ. Өндөр болохоороо нэмж байгаа нь нэг их анзаарагдаггүй байж магадгүй.

Бөх: Одоо байгаа өндөр, жин хоёр чинь хооорондоо хэр тохирч байна. Цаашдаа жин нэммээр санагдах юм уу?

-Ерөнхийдөө жингээ нэмэх бодол байдаг юм. Бусад бөхчүүдтэй харьцуулахаар өндөрдүү болохоор жаахан “нарийдаад” ч гэдэг юм уу, масс жаахан дутаж байгаа тал ажиглагддаг, өөрт. Болвол жингээ 130-135-ын хооронд хүргэчихвэл бүр болмоор санагддаг юм.

Бөх: Нэгдэл начинг залуудаа нэлээд яргай, булчинлаг биетэй бөх байсан гэдэг юм билээ. Аавын биеийн онцлог бас нөлөөлдөг байх магадгүй юу?

-Манай аав 1979 онд улсын арслан Ө.Эрдэнэ-Очир гуйаг давж улсын начин болсон. Бас чөлөөт бөхөөр барилддаг байсан, ОУХМ хүн л дээ. Манай аав чинь дунд дэргийн нуруутай хүн шүү дээ. Ид залуудаа 174-175 орчим л байсан байх. Улсын начин болохдоо 90 орчим кг байсан гэдэг юм. Одоо энэ улсын харцага Баасанхүү ахтай ойролцоо жин масс, өндөр ч ойролцоо байсан шиг байгаа юм.

Бөх: Ингэхэд аавын тань барилдаанаас танд шингэсэн зүйл, адилхан мэх байдаг болов уу?

-Нуруу туруу өөр болохоор хийх мэхнүүд ч өөр байдаг юм болов уу даа. Аав маань чөлөөт бөхөөр барилддаг байсан болохоор хөл авна, хонгодно. Би нуруулаг болохоор тэгж хөл авах, хонгодох талын авьяас дутмаг байх шиг байдаг. Миний барилдааны онцлог гэвэл би ихэвчлэн бөхчүүдтэй золгоод л барилдчихдаг юм.

Бөх: Бас шахаж татах мэхийг нэлээд даамгай, бас даацтай хийдэг? Энэ хэзээ сурсан мэх вэ? 

-Би анх сумын заанд барилдаж эхлэх үедээ л шахаж татах мэхийг их хийдэг байсан. Унаган мэх л юм даа. Аажимдаа засаад, сайжруулаад л явж байгаа. Анхнаасаа сурсан арга барил нэг их өөрчлөгддөггүй юм уу даа. Мэдээж, шинэ юм сурвал тэрэн дээрээ давтчихаад, үндсэн юм бол байж л байдаг юм байна. Нөгөө талаар миний рам чацанд тохироод, хийхэд арай дөхөм байдаг онцлогтой.

Бөх: Шахаж татахад гарын атгалт их чухал биз?

-Аа, тэгээд бүх л юм тохирч, нийлж, нийцэж байж сайн болдог юм болов уу гэж боддог юм. Хүмүүс ихэвчлэн “гар сайтай хүмүүс сайн шахаж татдаг” гэж ярьдаг л даа. Би яг нарийнийг нь сайн мэдэхгүй л байна /инээв/. Тухайн үеийн барилдааны процесс дунд эгзэг нь таарахаар хийчихээд л байдаг мэх.

Бөх: Ер нь багшаар заалгаагүй хэрнээ сурчихсан, өөрийн мэдэлгүй хийдэг, унаган мэх гэж бөхчүүдэд бас байдаг юм аа даа?

-Би дөнгөж барилдаж эхэлж байхдаа их сайн суйлдаг байсан. Нэг мэдэхэд л суйлахаа больчихсон байна лээ.

Бөх: Мэх сурахад бас их амархан сурдаг бөх, нэлээд их давтаж байдаг сурдаг бөх гээд өөр өөрийн онцлог бас байдаг бололтой?

-Тэр тухайн хүний биеийн онцлогоос болдог байх л даа. 2010 оны үед Өсөх-Ирээдүй багш маань биднийг бэлтгэл дээр мэх их давтуулдаг байсан. Бэлтгэлийн эхний 2 цагт ихэвчлэн мэх давтуулна. Тэгээд сүүлийн ганц цагт цөөхөн хэдэн барилдаан хийгээд, төгсгөлд нь хүчний, бие даалтын дасгалууд хийгээд дуусгадаг байсан. Тэр нь мэх сурахад их сайн нөлөөлдөг байсан болов уу. Ер нь ямар ч зүйлийг маш их давтаж байж бүр сайн сурдаг гэж боддог ш дээ.

Бөх: Бэлтгэлийн ачаалал даах, өөрийгөө шахах дайчлах чанар хэр вэ?

-Би өөрийгөө гайгүй тэсвэр тэвчээртэй л гэж боддог. Анхнаасаа багш нар маань ч гэсэн “Хэн өөрийгөө илүү дайчилж, хэн илүү хөдөлмөрлөнө, тэр хүн л амжилтанд хүрнэ” гэж сургасан. Тэр жишгээр хүн бэлтгэлээ хийгээд дуусч байхад би нэмээд 5-6 дасгал хийчихье ч гэдэг юм уу, өнөөдөр бусад нь нэг бэлтгэл хийнэ гэвэл би хоёрыг хийчихье ч гэдэг юм уу… Тэгж байж л хүн илүү сайжирдаг болов уу. Ах нар, том цолтнууд ч гэсэн тэгж өөрийгөө илүү дайчилж байгааг харахаар тэднээс үлгэр авч, өөрийгөө боломжоороо дайчилж, шахаж хөдөлмөрлөдөг. Ер нь хэн илүү хөдөлмөрлөнө, тэр хүн л амжилтанд хүрнэ гэсэн зарчмыг дагадаг. Тэгэхээр өөрийн хичээл зүтгэлээс бүх зүйл шалтгаална гэсэн үг. Нэг хувийн авьяас, 99 хувийн хөдөлмөр гэж хүмүүс ярьдаг шүү дээ. Тэр их үнэн үг шүү.

Бөх: Тэгвэл өөрийгөө яаж ирлэдэг вэ?

-Ер нь шартайдуу хүн л дээ, би. Гэхдээ спортын зөв шартай. Анх цуг бэлтгэл хийж эхэлсэн а.а Уугандаваа ах, а.н Төрболд, манай найз а.а Цэ.Мөнхбаяр гээд тэд нартайгаа хамт бэлтгэл хийхээр нэг нь 10-20 хүргээд хийчих юм бол “Энэ найз маань 10 хүргэж байхад, би яагаад чаддаггүй юм, юугаараа дутуу юм” гээд л зүтгэдэг. Заримдаа жаахан онгирдог ч юм уу илүү гаргаад 12 хийчих жишээний. Тийм спортын шар хүнд их хэрэгтэй. Тийм шартай байж хүн амжилт гаргана гэж боддог.

Бөх: Тэгж хор шар гаргаж хөдөлмөрлөөд амжилт гаргахаар, цол нэмэхээр өөрөөрөө бахархах, “би энэ хөдөлмөрийг хийж чадсан шүү” гэж онгирмоор санагдах үе гарах юм уу?

-Багш нар маань битгий тийм зан гаргаарай гэж анхнаасаа их захисан л даа. Тийм зан тамирчин хүний амжилтанд сөргөөр нөлөөлдөг гэж хүмүүс ярьдаг, багш нар сургадаг. Яагаад гэвэл миний ард гэр бүлийнхэн, багш нар, байгууллага, хамт олон гээд маш олон хүмүүс байна. Би ганцаараа зүтгээд энэ амжилтыг гаргачихаагүй. Тэгээд ч багш нар маань “Өөрийгөө сайн дарж бай. Даруу байж хүн амжилт гаргадаг” гэдэг юм. Багш нарынхаа заавар зөвөлгөөг аваад аль болох биеэ барина, өөрийгөө хянана. Тэгэхээр онцгүй зан үйлдэл гаргах нь ховор байх аа.

Бөх: Олон хүн таныг жудагтай залуу гэж ярихыг сонссон. Олны үг ортой гэдэг. Эндээс бас төрөлхийн суурь хүмүүжил, хүний дүн нуруу ч харагддаг байх. Таны хувьд жудагтай гэж ямар байхыг хэлдэг вэ? 

-Барилдсан бөхтэйгээ тахимаа зөв авч өгдөг, хаясан бөхөө сайхан татаад босгочихдог, уналаа гэхэд элдэв янзын хэл ам хийгээд байхгүй, унасан бол унаснаа мэдрээд зөв сайхан тахимаа өгчихдөг, хэдийгээр миний өрсөлдөгч ч гэлээ учраа бөхөө хайрлах хэрэгтэй бай… гэж аав маань ч хэлдэг, багш нар маань ч хэлдэг. Тэр болгоныг бодож, хэрэгжүүлж явахыг хичээдэг. Хэдэн жилийн өмнө надад өрсөлдөгч бөхөө чанга унагаах ч юм уу, тиймэрхүү алдаа ганц нэг гаргаж байсан тал бий. Тэр мэт дээр үзэгч олон их эмзэг хүлээж авдаг юм билээ. Тийм учраас бөхчүүд бид үзэгч олноо хүндэтгээд, бөхийн жудаг чанарыг дааж, авч явах, олон түмэнд зөв сайхан харуулах үүрэгтэй юм байна гэж хувьдаа их л хичээж яваа даа.

Бөх:Ер нь ямар ч тохиолдолд өөрийнхөөрөө байж чаддаг уу? 

-Аль болох өөрийнхөөрөө байхыг л хичээдэг.

Бөх: Сая самбо бөхийн УАШТ-нд ороод хүрэл медаль хүртжээ. Ер нь бөхийн бусад төрлөөр хичээллэж байгаа юу?

-Тэглээ. 2018 оны Самбо бөхийн УАШТ-ны хүнд жинд барилдаад хүрэл медалийн эзэн болсон. Ер нь самбо, жүдо бөхийн бэлтгэл хааяа хийдэг. Боломж гарвал барилдахыг боддог. Сая харин энэ тэмцээнд орж хүрэл медаль аваад, хажуугаар нь гараа жаахан гэмтээчихлээ. Одоо ерөнхийдөө гарандаа эмчилгээ хийлгээд л байж байна. 2010 оны үед байх аа, хоёр жил хэртэй СТО-нд Жамсран багш дээр жүдогийн бэлтгэл хийсэн юм . Тэгээд хэсэг болиод үндэсний бөх рүүгээ шамдчихсан болохоос. Ер нь манай том аварга, арслан цолтой бөхчүүд ихэвчлэн давхар их спортоор хичээллэсэн байдаг шүү дээ. Тийм болохоор үнэдэсний бөхийн хажуугаар их спортын бэлтгэл давхар хийх нь хэрэгтэй юм байна гээд одоо 7 хоногтоо 2-3 удаа жүдо юм уу, чөлөөтийн бэлтгэл хийдэг болсон. Бас боломж таарвал УАШТ зэрэг тэмцэээд өөрийгөө сорих дуртай.

Бөх: Зорилго бол үндэсний бөх дээр чиглэчихсэн байгаа нь гарцаагүй. Гэхдээ хааяа би жүдо юм уу чөлөөтөөр барилдсан бол… гэж бодох уу?

-Хүмүүс “Чи ядаж жүдо юм уу чөлөөтөөр тууштай бэлтгэл хийгээд үз л дээ. дотооддоо өрсөлдөгч сайн байж гадагшаа сайн амжилт гарна шүү дээ” гэж хэлэх үе байдаг. Гэхдээ анхнаасаа дурлаад сонгоод явж байгаа болохоор үндэсний бөхдөө гол анхаарлаа хандуулсан байгаа. Наад зах нь их спортоор тууштай хичээллэвэл жин хасахаас эхлээд үндэсний бөхөө орхигдуулах, эсвэл хамт бэлтгэл хийлээ гэхэд илүү их ядрах гэх мэтчилэн олон асуудлууд гарахаар юм билээ. Тиймээс их спорт руу шамдаад, гадагшаа дотогшоо тэмцээн уралдаанд явъя гэж зорьсон юм одоогоор алга. Сонирхолын журмаар л бэлтгэл хийж байгаа.

Бөх: Түрүүн зургаан залуу зааны барилдааныг харж өссөн гээд ярилаа. Ер нь таны хувьд шүтдэг бөх гэвэл хэн байна?

-Өө, тэгээд Сүхбат аварга, Өсөхбаяр аварга, Сумъяабазар аварга, Ганбат арслан, Гантогтох гарьд гээд бүгдийг нь хүндэлж явдаг. Тэрнээс гадна ахмад бөхчүүд, том цолтой бөхчүүдээ бүгдийг нь хүндэлнэ. Өөрийн багш Өсөх-Ирээдүй харцага, нутгийн сайхан аварга Эрхэмбаяр аварга гээд олон сайхан бөхчүүдээ хүндэлж явдаг даа.

Бөх: Хэрвээ 6 залуу заан энэ цаг үед та нартай барилдах нөхцөл бүрдвэл та хэнтэй нь барилдаж үзэхийг хүсч байна вэ?

-Мэдээж, бүгдтэй нь барилдаж үзэхийг хүснэ. Бүгд өөр өөрийн гэсэн барилдааны онцлогтой, арга мэхтэй. Тэгэхээр тэр сайхан аварга, арслан, гарьдуудтай бүгдтэй нь л гар зөрүүлж үзэхийг хүснэ дээ. Бусад залуус ч гэсэн миний адил тэр сайхан хүчтэнүүдийн эр бяр тэгширсэн залуу сайхан үеийнх нь барилдааныг өөрийн биеэр мэдэрч, барилдаж үзэхийг хүсэх байх аа.

Бөх: Та нарын бага насанд 6 залуу заан бөх рүү татаж байсан бол одоо та нар бас нэг үеийг үлгэрлээд бөх рүү уруу татаад явж байгаа даа. Саяхан манай сонинд Аварга сургуулийн сурагч, улсын шандас Ганхүлэг зочилсон. Тэдний ангийнханы хувьд Хангай та хоёрын тухай өдөржин ярьдаг гэнэ л дээ. Тэр яриа санаанд ороод би ингэж асуулаа?

-Би өөрөө Шонхор БТД-ийг төгссөн. Анх ҮБТДС-л сурч байгаад Шонхор руу шилжчихсэн юм. Тэр үед дээд ангийнхаа ах нарыг харна, бөхийн өргөөнд ирэхээрээ улсын цолтой ах нарыг хараад “Эд нар ямар гоё юм бэ. Эд нар шиг гоё бөх болж, барилдах юмсан” гээд бодох, мөрөөдөх үе зөндөө байсан. Тэрэнтэй адил оюутан залуус маань энэ сайн барилдаж байгаа бөхчүүдийг хараад эд нар шиг бөх болох юмсан гэж хүсч мөрөөдөөд бэлтгэл сургуулиа хийдэг байх л даа.

Бөх: Таны бодлоор БӨХ хүн гэж яг ямар тодорхойлолт вэ?

-Би нэг удаа Өсөхбаяр аваргын оролцсон “Даяар дуурсагдах аваргууд” нэвтрүүлгийг үзэж байлаа. Тэрэн дээр Өсөхөө аварга “Бөхөөр хичээллэж байгаа бүх хүн аварга арслан болох, сайн барилдах албагүй ээ. Яагаад гэвэл аварга ч тэр сумын заан ч тэр БӨХ гэдэг нэгэн нэр дор явдаг. Тэгэхээр бөхийн ёс жудаг, ноён нуруу, эрэмбэ дараагаа мэддэг, олон түмнийхээ хайр хүндлэлийг дааж явдаг тийм хүнийг бөх хүн гэнэ” гэж хэлсэн. Би тэрийг л бөх хүний тухай жинхэнэ тодорхойлолт гэж ойлгож явдаг.

Бөх: Намраас хойш барилдаанууддаа гайгүй идэвхтэй оролцсон байх аа?

-Нээлтээс хойш ганц хоёр барилдаан өнжсөн тал бий. Энэ жил манай бөхийн холбоо шинэ журам гаргасан шүү дээ. Миний үе насны залуучууд наадам хүртэл болох бүх барилдааны 70 хувьд нь барилдах үүрэгтэй. Үзэгч түмэн бол дэмждэг бөхчүүдээ үзэх гэж, сайхан сайхан барилдаан харах гэж зорьж ирдэг. Иртэл нь өнөө бөхчүүд нь байхгүй бол мэдээж урам нь хугарна. Харин сүүлийн үед бөхчүүд маань барилдаандаа аль болох идэвхтэй оролцохыг хичээдэг болсон байна. Олон барилдахын хэрээр бэлтгэл нь жигдэрч, барилдаан нь сайжирна. Тэгэхээр энэ журам бөхчүүдэд бидэнд их хэрэгтэй, сайн бодлого болсон гэж бодож байна.

Бөх: Үзэгчид сүүлийн үед Бат-Өлзий харцаг та хоёрын хооронд бараг “дуэль” зарлан өрсөлдүүлж байна аа. Нэг хэсэг хоёр Дамба, хоёр Пүрэв гээд, тэднийг хоорондоо таарахаар нь хөөрч шуугиж дэмждэг шиг ээ?

-Мэдээж манай үзэгчид аль болох өрсөлдөөнтэй, гал гарсан, уран хурц барилдаан үзэх гэж ирж байгаа. Миний хувьд гоц гойд уран барилддаг хүн биш /инээв/. Гэхдээ яахав, Бат-Өлзий харцагатай намраас хойш таван удаа таарч барилдлаа. Бат-Өлзий харцага гурав, би хоёр давсан байгаа. Үзэгчид маань бид хоёрыг сүүлийн үед олон таарсан болохоор тэгж харьцуулж, дахиж ч таарч барилдаасай гэж бодож хүсч байгаа болов уу. Бөхчүүд “Нэг ингээд таараад эхлэхээрээ олон таардаг юм. Та хоёр нэг хэсэгтээ л олон дахин барилдах нь” гэцгээж байна лээ.

Бөх: Сая Ернөхийлөгчийн цомын барилдаан сайхан боллоо шүү?

-Тэглээ. Ерөнхийлөгчийн цом авах шахлаа /инээв/. Дэвжээнийхээ харцага ахтай түрүү булаалдсан. Бид хоёр чинь наадмын бэлтгэл дээр нэг өрөөнд байрлана. Бусад үед ч хамт бэлтгэлээ хийдэг. Харцага ахтайгаа үнэн хүчээ үзэж, шударга сайхан барилдсан. Ах маань анх удаа түрүүлж, Ерөнхийлөгчийн цомын эзэн боллоо. Би ч гэсэн үзүүрлэсэн амжилттай барилдлаа.

Бөх: Одоогийн байдлаар өөрийнхөө бүх нөөц болоцоог шавхан, санасан хэмжээндээ хүртэл барилдаж чадаж байгаа юу?

-Ямар ч барилдаан дээр эргээд харамсах сэтгэл төрөхөөргүй л барилдаан гаргачихвал болоо … гэж би боддог. Тэрнээс дараа нь “Тэгээд үздэг байж уу, ингэчихдэг байж уу” гэх мэтчилэн харамсахаар юм гарвал хэцүү. Яагаад гэвэл бүх зүйлээ зориулж бэлтгэл хийчихээд алдаа гаргаж, харамсахаар барилдаан хийгээд унавал тэр таагүй хэрэг. Тэр барилдаанд зориулж ямар их хөлс хүч гаргаж, бэлтгэл хийлээ. Харин үнэхээр хамаг хүч боломжоо шавхаж барилдаад өрсөлдөгчөө дийлэхгүй унавал тэрэнд харамсах юмгүй, янз бүрийн юм бодох ч хэрэггүй.

Бөх: Аль нэг барилдаанд хамаг юмаа шавхаад, цуцаад, хүмүүсийн ярьдгаар “бензинээ дуустал” барилдсан тохиолоо дурсвал…?

-Байна, байна. Аймгийн хурц арслан байхдаа би АЦЦБЗ бөхчүүдийн барилдаанд 1 түрүүлж, 4 үзүүрлэсэн. Нэг үзүүрлэхдээ би Дорнодын а.з Алтансүх ахтай үзүүр түрүүнд үлдэж барилдаад мөргүүлээд унасан. Тэр барилдаанд ёстой л “хялайтлаа” барилдсан даа. Бас сумын заан байхдаа улсын цолтнуудын барилдаанд Мөнхбаатар арслангийн аманд гарч барилдаад арсланд толгойгоо уургалуулж цээжин дор нь ороод бараг 30 гаруй минут болсон тохиол бий. Тэр том хүний цээжин дор даруулаад… Одоо эргээд бодоход бас л аймаар барилдаан болсон санагддаг юм.

Бөх: Бие бялдарын хувьд эцэг эхээс, байгалиас заяасан давуу тал байна. Үүнийгээ хэр зөв ашиглаж байгаа гэж боддог вэ?

-Миний энэ өндөр нуруу үндэсний бөх барилдахад их дөхөмтэй байгаа гэж боддог юм. Хүний мэхэнд үлдэцтэй байх, уртаа ашиглаад тогтох, тэнцвэртэй байх гээд давуу талууд ажиглагддаг л юм.

Бөх: Өндөр хүн бас жижиг биетэй бөхчүүдтэй барилдах тийм ч эвтэйхэн биш байх аа. Наад зах нь доогуураа алдчих гээд ч гэдэг юм уу?

-Мэдээж жижиг хүнд бас давуу тал байгаа. Хурдтай байна, үе мөч маш чанга байна. Тиймэрхүү хүмүүстэй олон барилдаж байж дасдаг, эвийг нь олдог, мэдрэмж суудаг гэх мэтчилэн юм байна. Би чинь бэлтгэл дээр Баасанхүү ахтайгаа байнга барилдана. Тэр хэрээр барилдааны мэдрэмж сууж байгаа байх аа. Дан ганц жижиг биетэй бөх гэлгүй бүх л бөхчтэй барилдаж үзэхийг, эвийг нь олох гэж хичээдэг. Бөх болгон адилгүй шүү дээ. Тэд нараас сурах юмаа сурна.

Бөх: Гэр бүлээ танилцуулах уу?

-Манай гэр бүлийн хүнийг Эрдэнэсувд гэдэг. Бид хоёр нэг сумынх. Хоёулаа Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд төрж өссөн. Бид хоёр чинь суугаад дөрвөн жил болж байна. Манайх нэг хүүтэй. Эхнэр маань одоогоор хүүгээ хараад, миний арын албыг хариуцаад, намайг бэлтгэл сургуулиа хийх бүх л боломжоор хангаад явж байгаа даа.

Бөх: Ер нь тамирчин хүний ар тал гэдэг амжилтынх нь бараг 50 хувийг дааж явдаг гэж ярих юм билээ?

-Тэр үнэн шүү. Бөхчүүд бид нар чинь өдрийн нэгээс хоёр бэлтгэл хийнэ, амралтын өдрүүдээр барилдана. Дээр нь харъяалагдаж байгаа байгууллага, хамт олонтойгоо тэмцээн уралдаан гээд явна. Орой үдэш л гэрийн бараа харна. Тэр бүх хугацаанд эхнэр маань л хоол унд бэлдэх, үр хүүхдээ асрах, гэр орны ажил гээд бүх л зүйлээ хариуцаж үлдэнэ. Ер нь манай үндэсний бөхийнхөний, амжилттай яваа бөхчүүдийн ар талд монгол бөхийг маш сайн ойлгодог, мэдэрдэг бүсгүйчүүд байдаг гэж боддог юм.

Бөх: Өөрийгөө хэр сайн өрхийн тэргүүн, хань, аав гэж боддог вэ?

-Гэр бүлдээ аль болох их цаг зарцуулахыг боддог. Гэхдээ тийм цаг зав нь их хомс байх юм аа. Спорт гэдэг залуу насны л ажил. Одоо 10 жил идэвхтэй барилдана гэхэд өөрт байгаа бүх л нөөц боломж, цаг заваа бөх рүүгээ зориулах зайлшгүй шаардлага байна. Тийм болохоор ар гэртээ цаг зав, анхаарал хандуулах боломж бага талдаа. Мэдээж цаг зав гарвал аль болох эхнэр, хүү хоёртоо л зориулахыг хичээдэг.

Бөх: Баз хүргэчүүл тань бас бөхчүүд. Нэг айлын гурван хүргэн гурвуулаа бөх гэхээр бас сонин л тохиол шүү?

-Манай эхнэр чинь дээрээ хоёр эгчтэй. Хамгийн том эгчийн нөхөр нь Увс аймгийн Малчин сумын харьяат, аймгийн арслан Т.Сүрэнжав, удаах эгчийн нөхөр нь Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын харьяат, улсын начин Л.Шинэбаатар. Нэг айлын гурван хүргэн гурвуулаа бөх гэхээр хүмүүс их сонин тохиолдол юм аа… гэлцдэг юм аа.

Бөх: Бөхөөс өөр сонирхдог зүйл байна уу?

-За даа. Ихэвчлэн спорт тоглоомууд л тоглоно. Одоо бид бүгд хотын их стресстэй амьдрал дунд байгаа болоод ч тэр үү зав зай гарвал хөдөө агаар салхинд явах их дуртай. Гэр бүлээрээ Монголынхоо үзэсгэлэнт сайхан газруудаар зугаалах дуртай. Тэр нь наадмын дараа л хэсэг зуурын маш сайхан амралт зугаалга болдог юм. Бөхийн тухай бараг мартаад, гэр бүлээрээ тэгж л сайхан стрессээ тайлдаг юм ш дээ.

Бөх: Ер нь спортын амжилтын оргил үеийг 10 жилийн дотор л өрнөдөг гэдэг. Ингээд бодохоор амжилтанд тэмүүлэх, яарах сэтгэл өөрийн эрхгүй төрнө биз?

-Тийм шүү. Ямар ч тамирчин хүний амжилт гаргах хугацаа богинохон. Бүх насаараа барилдана, амжилт гаргана гэж байхгүй шүү дээ. Тэгэхээр энэ богинохон хугацаанд бэлтгэл сургуулиа сайн хийж, гарч болох бүх л боломж бололцоогоо ашигла… гэж багш нар ч тэр, хүмүүс ч тэр бүгд хэлдэг. Барилдахаа болиод ирэхээр өөрийн дуртай сонирхолтой зүйлээ хийгээд л явдаг байх даа.

Бөх: Ингэхэд бөхөөс өөр ажил мэргэжил сонгох тухай багадаа бодож байв уу?

-Би чинь 10 жил төгсөх, конкурс өгөхөөсөө өмнө гэнэт л бөх рүү яваад орчихсон хүн шүү дээ. Баатарсүрэн багш маань дагуулж бөхийн бэлтгэл, гал үзүүлээд, тэрнээс хойш нэг л мэдэхэд бөх рүү орчихсон байсан. Өөр ажил мэргэжил сонгох завдалгүй л бөх рүү орсон хэрэг. Өөрөө ч бөхдөө их дуртай сонирхолтой байсных л даа.

Бөх: Ер нь “фэн” олонтой бөхчүүдийн нэг гэж анзаарагддаг. Өөрөө ч тэрийг мэдэрдэг байх, тийм үү?

-Үгүй ээ яахав. Мэдэрнэ ээ, мэдэрнэ. Аливаа спорт үзэгчгүй бол хөгжихгүй. Тэрдундаа манай монголчууд үндэсний бөхөө их дээдэлдэг, дэмждэг. Бөхөө үзэж сэтгэлийн цэнгэл, таашаал авдаг ард түмэн. Тэр утгаараа монголын маань ард түмэн, нутаг ус гэж ялгалгүй бүх бөхчүүдээ сайхан дэмжээд, бэртэл гэмтэлгүй, олон жил ард олноо баясгаж яваасай гэж хүсч явдаг байх. Бөхчүүд бид нар ч гэсэн олон түмнийхээ хайр хүндэтгэлийг зөв даагаад, буян заяаг нь сайхан зөв эдлээд явах юмсан гэж дотроо хичээж явдаг даа.

Бөх: Нээрээ, Аса аварга таны фэн болсон бололтой байна лээ. Таныг “Сайхан эр махтай, цуцаа багатай булчинтай” гээд шинжсэн байсан.Тэр том аваргад үнэлэгдэнэ гэдэг бас урам биз дээ?

-Тэгэлгүй яахав. Ардчиллын ойн барилдаан дээр аваргатай танилцах завшаан гарсан. Тэрний дараа аварга Япон руу явж телевизийн том шоунд орсон шүү дээ. Тэрнийх нь өмнө хамт бэлтгэл хийсэн. Аварга хүнээс суралцах зүйл зөндөө. Сэтгэл зүй, барилдаан, өөрийгөө яаж авч явах гээд олон зүйл суралцахаар юм билээ.

Бөх: Аварга юу зөвлөж байна танд?

-Бэлтгэл сургуулиа сайн хий. Өөрийгөө дайчил. Хүн сэтгэлээрээ л байдаг юм. Ядарч байна гэвэл ядардаг, ядаагүй байна гээд бодвол ядраагүй байдаг гэж хэлж байна лээ. Мэргэжлийн спортоор оргилд нь хүртэл явсан аварга хүний үг маш чухал. Санаж явахад хэзээ ч хэрэг болно гэж бодож байгаа.

Бөх: Бэлтгэл нь үндэсний бөхийнхөнтэй бэлтгэл хийхээс өөр байв уу?

-Хамт гурван цагийн бэлтгэл хийсэн. Бэлтгэл нь өөр байлгүй яахав. Бид нар чинь нэлээд том дэвжээн дээр барилдаж байгаа шүү дээ. Харин сумо жижигхэн тойрог дотор өрсөлдөгчөө унагаана, зайгаа мэдэрнэ гэдэг их л мэдрэмж шаарддаг байх гэж бодсон.

Бөх: Монгол бөхийн өнөөгийн байдал ямар түвшинд байгаа гэж боддог вэ?

-Бөхчүүд маань жилийн дөрвөн улиралд бэлтгэл сургуулиа базаадаг, бөх маань бараг мэргэжлийн түвшинд оччихсон байна гэж би хувьдаа харж байгаа. Яг бөхийн спортыг сонгоод, хичээллээд, зориод бэлтгэл хийж байгаа маш олон залуус байна. Дээрээс нь хагас бүтэн сайн болгонд барилдаан болж байна. Бөхчүүд маань өндөр түвшинд бэлтгэл сургуулиа базааж байна. Тэгэхээр бөх бараг мэргэжлийн хэмжээнд хөгжиж байна шүү.

Бөх: Анх бөх рүү орж ирж байх тэр үед их спортоор явах боломж байсан уу?

-Байсаан. Би чинь Дарханд 10 жилээ төгссөн юм. Тухайн үед манай нэг найз чөлөөт бөхийн дасгалжуулагч Баярсайхан /Хасу Мегаватын/ багш дээр намайг дагуулж очоод бэлтгэл хийлгэх болсон. Би тэгсэн нэг өдөр бэлтгэл хийчихээд л зугтчихсан /инээв/. Тэр үед шантралгүй, тууштай явсан бол бөхийн замаа арай эрт эхэлж, бас чөлөөт бөхөөр арай түлхүү барилдах байсан байж магад.

Бөх: Хүчний бэлтгэл хэр хэмжээгээр хийдэг вэ?

-Хүчний бэлтгэлээ 7 хоногийн гурван өдөр хийдэг. Манай хүчний бэлтгэлийн багш Монголын хүндийг өргөлтийн холбооны ахлах дасгалжуулагч Ц.Хосбаяр гэж багш бий. Гурван өдөр хүчний бэлтгэл, хоёр өдөр нь үндэсний бэлтгэл, үдээс хойш голдуу дэвжээ, их спортын бэлтгэл хийнэ дээ.

Бөх: Хүчний бэлтгэлээр өөртөө ямар давуу талыг олж авна гэж боддог вэ?

-Би чинь ерөнхийдөө өндөр, нарийхан талдаа хүн шүү дээ. Бэлтгэлийн зорилго гэвэл жингээ жаахан нэмж, биеэ сайн задлах бодолтой л хийж байна. Хүчний бэлтгэл дээрээ нэлээд анхаарч, арай түлхүү маягтай хийж байгаа.

Бусад мэдээ

Leave a Reply

Back to top button
error: Content is protected !!